Droit Fiscalité belge

A. Het principe van de meerderheid en de hieraan verbonden gevolgen

1. De regel van de meerderheid en het verbod van het meervoudig stemrecht zijn, zoals men weet, dé basisprincipes in de werking van het vennootschapsrecht. (Voor een betere omschrijving van deze principes zie ons artikel « L'organisation du pourvoir dans la SA, un régime de liberté (moins) surveillée », in J.T. 2003).

Het merendeel van de beslissingen in een vennootschap worden bij gewone meerderheid (50% +1), maar soms ook bij gekwalificeerde meerderheid (75% of 80%) van de stemmen genomen, waarbij voor de berekening van het stemrecht van elke aandeelhouder elk aandeel (en bepaalde winstbewijzen onder de voorwaarden zoals bepaald in artikel 542 W. Venn) recht geeft op één stem.

Ter verduidelijking, de houder van 50% + 1 van de aandelen beschikt over de ruimste macht op de algemene vergadering zoals o.a. het benoemen van de bestuurders, het herroepen van de bestuurders, het toekennen of weigeren van de kwijting, het instellen van de actio mandati, het goedkeuren van de jaarrekening alsook het toekennen van een dividend.

2. Gelet op het feit dat de meerderheidsaandeelhouder het voorrecht heeft de bestuurders te benoemen alsook ze ten allen tijde te ontslaan en mede gelet op het feit dat de bestuurders, ogv art. 522 W. Venn., de volheid van bevoegdheid hebben, dient te worden vastgesteld dat de meerderheidsaandeelhouder dus indirect over alle macht beschikt binnen de NV.

Dit brengt ons tot de definitie van de controle, die vermoed wordt wanneer de aandeelhouder de bevoegdheid heeft om de meerderheid van de leden van de raad van bestuur aan te stellen. Dit is zeker het geval indien de aandeelhouder of de houder van winstbewijzen over meer dan 50% van de aandelen beschikt.

Deze bevoegdheid wordt bovendien versterkt indien de meerderheidsaandeelhouder op de algemene vergadering alleen of gezamenlijk 75% of 80% van de stemmen beschikt die hem niet alleen toelaten de beslissingen van de raad van bestuur te beïnvloeden ingevolge zijn bevoegdheid om de bestuurders aan te stellen of te ontslaan maar hem eveneens toelaten te beslissen over de juridische structuur van de vennootschap, het kapitaal, of het einde van de vennootschap : vb. Wijziging van de statuten (75% van de stemmen), daarbij inbegrepen het maatschappelijk doel (80% van de stemmen) fusie of splitsing, omzetting, kapitaalsverhoging, kapitaalsvermindering, ontbinding, ...

Om het met een adagium samen te vatten 'dura lex majoritae, sed lex'.

B. Overzicht van de bevoegdheden van de minderheidsaandeelhouders

3. Betekent dit dat de minderheidsaandeelhouder de mogelijkheid ontnomen wordt zijn rechten uit te oefenen ingevolge de macht van de meerderheidsaandeelhouder ? Of moet de minderheidsaandeelhouder de vernederingen van de meerderheidsaandeelhouder gewoonweg ondergaan zonder te reageren ?

Of nog, dient de minderheidsaandeelhouder gevangene te zijn van een slechte relatie tussen aandeelhouders, zonder dat hij hierbij de mogelijkheid zou hebben zich terug te trekken of vergoeding te bekomen voor de eventuele geleden schade, (met uitzondering van de welgekende de theorie van misbruik van meerderheid, op grond waarvan de beslissing van de algemene vergadering kan worden vernietigd en waarbij vergoeding voor schade wordt toegekend.)

Niets is minder waar, de wetgevende hervormingen van 1991 en 1995 hebben voorzien in tal van bepalingen die er voor zorgen dat de minderheidsaandeelhouders wel degelijk kan optreden tegen de macht van de meerderheidsaandeelhouder.

4. Hierna zal dieper worden ingegaan op de bovenvermelde vragen, te beginnen bij de grootste minderheid (1 aandeel), tot aan de grens van 50%. Hierbij zal telkens een antwoord worden gezocht op de vraag 'Wat kan een aandeelhouder, die x % van de stemrechten verbonden aan de effecten houdt, doen' ?

Wat kan een aandeelhouder doen met :

• 1% van de stemmen

-          De houder van een aandeel van 1% van het kapitaal van een NV kan, sinds 1991, een minderheidsvordering in aansprakelijkheid instellen tegen de bestuurders op voorwaarde dat hij de kwijting niet heeft gestemd (art. 562 W. Venn.).

-          Het is de aandeelhouder in de NV en de CVA alsook de houder van een deelbewijs van de BVBA (het in het bezit zijn van één enkel aandeel of deelbewijs volstaat om de procedure op te starten) sinds de wet van 13 april 1995 eveneens toegestaan, aan te dringen op de afkoop van hun aandelen dmv een verzoek, gesteund op gegronde redenen lastens de meerderheidsaandeelhouder, en ingeleid bij de voorzitter van de rechtbank van koophandel, zetelend zoals in kort geding. Deze vordering staat enkel open voor die vennootschappen die geen publiek beroep doen op het spaarwezen.

-          Tenslotte, kunnen de aandeelhouders of zaakvoerders, die alleen of gezamenlijk 1 % houden van de stemmen verbonden aan het geheel van de bestaande effecten (de winstbewijzen met stemrecht worden in dit geval meegerekend met de maatschappelijke aandelen of aandelen,) overeenkomstig artikel 168 W Venn., verzoeken om de aanstelling van een deskundige bij de rechtbank van koophandel indien er ernstige indiciën zijn dat de belangen van de vennootschap worden geschonden. Deze deskundige heeft als opdracht de boeken en de rekeningen van de vennootschap te verifiëren alsook de verrichtingen gesteld door de vennootschap haar organen.

• 10% van de stemmen

Het betreft hier de minimumdrempel die vereist is om als minderheidsaandeelhouder een minderheidsvordering te kunnen instellen in de BVBA (art. 290 W. Venn.) Buiten deze drempel, is de regel dezelfde als deze die geldt in de NV.

• 20% van de stemmen

Dit quorum machtigt de aandeelhouder de raad van bestuur te verplichten om de algemene vergadering van aandeelhouders, binnen de 3 weken, bijeen te roepen, op straffe van een geldboete (art. 268 en 532 W. Venn).

• 21% van de stemmen

Dit percentage van de stemmen volstaat om de goedkeuring inzake de wijziging van het statutair doel, dewelke zoals hiervoor reeds vermeld een goedkeuring van 80% van de stemmen op de algemene vergadering vereist, te verhinderen.

• 25% van de stemmen

Conform art. 332 W. Venn. (BVBA) en art. 633 W. Venn. (NV) inzake het verlies van het maatschappelijk kapitaal, dient de algemene vergadering te worden bijeengeroepen om te beslissen over de eventuele ontbinding van de vennootschap indien het netto-actief van de NV of de BVBA gedaald is tot minder dan de helft van het maatschappelijk kapitaal. Deze beslissing dient te worden genomen met de gewone meerderheid inzake de ontbinding zoals voorzien in artikel 181 W. Venn. (1/2 van de aanwezigen en 3/4 van de stemmen).

In dergelijke hypothese wordt het vetorecht van de minderheid van de aandeelhouders van 25% +1 van de stemmen bekrachtigd.

Indien echter het netto-actief van de betreffende vennootschap gedaald is tot minder dan ¼ van het maatschappelijk kapitaal, dan kan de ontbinding van de vennootschap worden bekomen, indien minstens 25% van de uitgebrachte stemmen akkoord zijn. Het in het bezit hebben van 75% + 1 van het totale aantal stemmen verbonden aan de effecten, maakt het dus mogelijk om zich tegen dergelijke beslissing te verzetten. In dat geval hebben we te maken met het vetorecht van de meerderheid van de aandeelhouders.

• 25 + 1 % van de stemmen

Dit is traditioneel hét quorum dat gekwalificeerd wordt als hét vetorecht van de minderheid van de aandeelhouders. Het betreft hier immers de drempel vanaf dewelke een aandeelhouder de goedkeuring van een statutenwijziging kan tegenstemmen, ongeacht de materie waarover het gaat : een kapitaalsverhoging of vermindering, een ontbinding, het invoeren van goedkeuring - of voorkoopclausules, fusie, splitsing …. Met 25 + 1 % van het stemrecht, kan een aandeelhouder zich dus verzetten tegen de verwatering van zijn aandeel.

• 30% van de stemmen

Dit is de drempel, vereist bij Wet van 13 april 1995 (art. 190 ter Venn. W. ) om een vordering tot uitsluiting in te stellen, voor de voorzitter van de rechtbank van Koophandel zetelend als in kort geding, tegen een aandeelhouder t.a.v. wie gegronde redenen kunnen worden ingeroepen. Deze mogelijkheid bestaat enkel voor de NV, Coöperatieve vennootschap op aandelen en de BVBA, die geen publiek beroep hebben gedaan op het spaarwezen (art. 334 en 641 W. Venn.).

Hierbij weze opgemerkt dat deze drempel, in de N.V, tot 20% zal worden herleid indien de vennootschap effecten heeft uitgegeven die het kapitaal niet vertegenwoordigen. Bovendien dient te worden benadrukt dat deze procedure zich onderscheidt van deze georganiseerd in de coöperatieve vennootschap alsook van de beslissing tot uitsluiting, dewelke eveneens worden gesteund op de gegronde redenen (of voor elke andere in de statuten vermelde oorzaak), en uitgesproken door de algemene vergadering bij gewone meerderheid van de uitgebrachte stemmen (art. 370 W. Venn.)

• 50% van de stemmen

Het betreft hier het schoolvoorbeeld bij uitstek van een totale verlamming van de organen van de vennootschap. Het gaat hier immers niet langer om een minderheid maar om een ware blokkeringsdrempel, die het niet langer mogelijk maakt om vb. de rekeningen goed te keuren, de kwijting van de bestuurders te stemmen of nieuwe bestuurders te benoemen. Tal van beslissingen van de Voorzitter van de Rechtbank van Koophandel, uitspraak doende in kort geding, hebben juist betrekking op het verhelpen van dergelijke situaties door o.a. de aanstelling van een voorlopig bewindvoerder waarbij de voorlopige bewindvoerder ernaar streeft partijen de mogelijkheid te bieden zelf een oplossing aan te reiken voor de patstelling.

Bij dergelijke patstellingen werd de ontbinding wegens gegronde redenen lange tijd als dé ultieme remedie ten gronde beschouwd, juist omwille van het drastisch en definitief karakter van de maatregel. De procedures van uitsluiting en uittreding wegens gegronde redenen, zoals reeds hoger vermeld, primeren, voortaan, in de hiërarchie van de herstelmaatregelen gelukkig boven de gerechtelijke ontbinding. Deze laatste heeft thans enkel nog een bijkomend bestraffend karakter. De hoven en de rechtbanken hebben de procedure's van uitsluiting en uittreding, die geïnspireerd zijn op de Nederlandse wetgeving, toegejuicht en dit in het belang van de bij dergelijk geschil betrokken vennootschap. Het zijn trouwens de motieven verbonden aan het vennootschapsbelang die, volgens de meerderheid van de rechtspraak, prevaleren ihkv de beoordeling van de gegronde redenen, die worden ingeroepen voor de toepassing van de procedure tot uitsluiting. Omgekeerd, ihkv de procedure van de uittreding, zal de rechter vooral aandacht besteden aan de persoonlijke motieven van de eiser.

C. Een praktische benadering van de juridische relaties tussen de aandeelhouders

5. Hoe juist voorgaande beschouwingen ook mogen zijn, ze leiden echter slechts tot een karikaturale schets van de juridische situatie van de minderheidsaandeelhouder. De alsmaar meer toegenomen en nagestreefde bescherming, door de wetgever, van de minderheidsaandeelhouder en de rechten die aan de minderheidsaandeelhouders worden toegekend, lijken, terecht of ten onrechte, nog meer de tegenstellingen tussen de minderheid- en meerderheidsaandeelhouders te verscherpen.

De bevoegdheid van de minderheidsaandeelhouder om te stemmen wordt, heden en vooral door de meerderheidaandeelhouders, aanzien als een recht om te blokkeren, te verhinderen, te dreigen, uit te sluiten, te dwingen of zelfs om de meerderheidsaandeelhouder te doen betalen. Kortom de macht van de minderheidsaandeelhouder om te schaden.

Deze bevoegdheid kan gelukkig enkel worden ingeroepen in de door de wet bepaalde limitatieve gevallen, met tot gevolg het risico op een volledige verlamming van de besluitvorming binnen de Algemene Vergadering. In de andere gevallen, blijft de regel van de gewone meerderheid onverminderd.

Dit principe, dewelke soms streng is in hoofde van de minderheidsaandeelhouders, kan echter gemilderd worden door systematisch te voorzien in conventionele of statutaire bepalingen, waarvan de geldigheid niet langer wordt betwist.

6. In het kader van deze bijdrage, lijkt het me overbodig de verschillende types van overeenkomsten in de praktijk, zoals reeds door menig auteurs beschreven, opnieuw weer te geven.

Meer harmonie tussen de aandeelhouders zou ongetwijfeld kunnen worden bereikt door het systematische in vraag stellen, in groep, van de volgende punten, hetzij op het ogenblik van het opstellen van de statuten hetzij bij de intrede van een nieuwe aandeelhouder ten gevolge van een kapitaalsverhoging of een overdracht van aandelen. De partijen dienen systematisch deze lijst met vragen, die een soort verlenging of vervollediging is van de 12 opgesomde elementen (voorzien in art. 69 W. Venn.) die in de oprichtingsakte moeten worden opgenomen, voor ogen te houden.

Hierbij kunnen de volgende vragen worden gesteld, zonder dat deze lijst exhaustief is :

1.      Kan een aandeelhouder zijn effecten overdragen zonder de toestemming van de andere aandeelhouders of van het orgaan van de vennootschap ?

2.      Indien de meerderheidsaandeelhouder zijn aandelen overdraagt, kan de minderheidsaandeelhouder dan eveneens zijn aandelen overdragen ?

3.      Hoe wordt de prijs van de overdracht van de aandelen berekend ingeval van een goedkeuring - of voorkoopclausules ?

4.      Wordt de vermindering van de stemrechten van de meerderheidsaandeelhouder op de algemene vergadering voor ogen gehouden ?

5.      Zijn de partijen conventionele mechanismen overeengekomen in het kader van de verdeling van het dividend, financiering van de activiteiten van de vennootschap, controle op het management, levering van informatie, …

6.      Welke zijn de sancties voorzien bij toepassing van deze overeenkomst (vb. Een call-optie, als sanctie, waarbij de aandeelhouder verplicht wordt zijn aandelen over te dragen) ?

7.      Welke is het mechanisme van vertegenwoordiging van de minderheidsaandeelhouder in de raad van bestuur ?

8.      Wordt de toevlucht genomen tot een bestuurssysteem dat dualistisch is geïnspireerd (directiecomité, onafhankelijke bestuurders) ?

9.      Is er gebruik gemaakt van het meervoudig stemrecht van de raad van bestuur ?

10.   Hoe wordt de stabiliteit van de bestuurder gewaarborgd ?

Deze lijst heeft tot doel het denkproces van de partijen, betrokken bij een procedure van oprichting of herstructurering van de vennootschap, te bevorderen en zodoende te vermijden dat alle vragen enkel en alleen door de meerderheidsaandeelhouder zou worden opgelost. De bevoegdheden en de macht van de meerderheidsaandeelhouder zullen door de hoven en de rechtbanken worden gecontroleerd, waarbij deze laatste belast zijn met het waken over het vennootschapsbelang en de legitieme verwachtingen van derden, die een loyaal bestuur verwachten uitgeoefend conform aan hun verwachtingen.

Zoals u merkt zijn er nog veel onzekerheden en risico's, die tevens gepaard met een traagheid van justitie, en die de aandeelhouders dienen aan te zetten tot het systematisch voorafgaandelijk onderzoeken van de problemen alsook tot het uitwerken van contractuele oplossing voor deze problemen om zich pas, in laatste instantie, tot de rechtbank te wenden.

Dit is tevens een oproep tot waakzaamheid voor de rechtspractici (o.m. advocaten en notarissen) en boekhouders waarbij deze hun aandacht zich niet mag beperken tot de essentiële maar onvoldoende beschouwingen inzake het financieel plan, de minimuminhoud van de oprichtingsakte of de eerste wettelijke publicatie.

De technische beschouwingen die met deze vragen gepaard gaan kunnen redelijkerwijs niet langer worden omzeild en zeker niet genegeerd.